डडेल्धुरा । नेपाल–भारत सिमानामा बग्ने महाकाली नदी केवल भौगोलिक सीमारेखा मात्र होइन, यो दुवै देशका हजारौं नागरिकको जीवन, संस्कार र जीविकोपार्जनको आधार हो । तर वर्षाैंसम्म यही नदीसँग जोडिएका चुनौती—पानीको गुणस्तर, बाढीजन्य विपद् र सीमित आर्थिक अवसर—विशेषगरी नदी किनारमा बसोबास गर्ने महिलाहरूको जीवनमा गहिरो प्रभाव पार्दै आएका थिए ।
यही सन्दर्भमा “दक्षिण एसियाका सीमा नदीहरूको सदुपयोग (ट्रोसा)” परियोजनाअन्तर्गत हालै सम्पन्न ‘महाकाली संवाद’ कार्यक्रमले पानीको शुद्धता, महिलाको आयआर्जन र सीमापार सहकार्यलाई केन्द्रमा राख्दै बहसलाई नयाँ उचाइ दिएको छ ।
ट्रोसा परियोजनाले समुदायस्तरमै पानीको गुणस्तर परीक्षणलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । नेपालतर्फ १० वटा सूचकका आधारमा पानी परीक्षण गरिँदै आएको छ, जसले शुद्ध पिउनेपानीको अवस्थाबारे स्पष्ट तथ्य उपलब्ध गराउँछ ।
सीआरडीएस संस्थाका कार्यक्रम संयोजक मानसिंह कार्कीका अनुसार “परियोजनाको मुख्य लक्ष्य जीविकोपार्जनसँगै पानीको सुशासन प्रवद्र्धन गर्नु हो। समुदाय आफैंले पानी परीक्षण गरेर सरकारलाई जानकारी गराउने अभ्यासले नीति निर्माणमा पनि सहयोग पुगेको छ ।”
यो अभ्यासले पानी प्रतिको परम्परागत निर्भरतालाई वैज्ञानिक निगरानीतर्फ रूपान्तरण गरेको देखिन्छ ।
सशक्त महिला, सबल समुदाय
ट्रोसा परियोजनाको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष भनेको महिलाहरूको भूमिकामा आएको परिवर्तन हो । अक्सफाम नेपालका प्राविधिक संयोजक सुमन गुप्त भन्छन, “सुरुवातमा महिलाहरूले पानी परीक्षण र समस्या पहिचानमा काम गरे। अहिले उनीहरू आर्थिक रूपमा सशक्त बन्न व्यवसायिक कृषिमा समेत सक्रिय भएका छन ।”
दार्चुलादेखि कञ्चनपुरसम्म २७ महिला आर्थिक सशक्तीकरण केन्द्रमार्फत महिलाहरूलाई तालिम, बीउबिजन र प्लास्टिक टनेल उपलब्ध गराइएको छ । यसले उनीहरूलाई आत्मनिर्भर बनाउँदै आयआर्जनका अवसर सिर्जना गरेको छ ।
पहिले आफ्नै परिचय दिन संकोच गर्ने महिलाहरू अहिले योजना माग्ने, निर्णय प्रक्रियामा सहभागी हुने र समुदायको नेतृत्व गर्ने अवस्थामा पुगेका छन—यो परिवर्तनको स्पष्ट संकेत हो ।
विपद् व्यवस्थापनमा समुदायको भूमिका
महाकाली नदीसँग जोडिएको अर्को संवेदनशील विषय हो—बाढी । ट्रोसा परियोजनाले पूर्वसूचना प्रणालीमार्फत यस जोखिमलाई न्यूनिकरण गर्न महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ । भारतको लखनउस्थित जिडिएसका प्रतिनिधि ओमप्रकाश रायका अनुसार, “समुदायमा लागू गरिएको पूर्वसूचना प्रणालीका कारण २०१७ यता महाकाली क्षेत्रमा बाढीबाट मानवीय क्षति भएको छैन ।”
त्यस्तै, देहरादुनस्थित सेडार संस्थाकी प्रतिनिधि रेनु सुयाल भन्छिन, “पानी परीक्षण र पूर्वसूचना प्रणालीमा समुदायले गरेको काम अत्यन्तै प्रभावकारी र उदाहरणीय छ ।”
यसले देखाउँछ कि स्थानीय तहमा आधारित प्रविधि र चेतनाले ठूलो जोखिमलाई पनि नियन्त्रण गर्न सक्छ ।
सीमापार सहकार्यको सुदृढ आधार
महाकाली संवादले नेपाल र भारतका समुदाय तथा संस्थाबीचको सहकार्यलाई थप मजबुत बनाउने संकेत दिएको छ । कार्यक्रममा सहभागी डडेल्धुराका प्रमुख जिल्ला अधिकारी विष्णु कोइरालाले महाकाली नदीको बहुआयामिक महत्व औंल्याउँदै भने, “महाकाली नदीको धार्मिक महत्व पनि ठूलो छ । यसको पानी अयोध्यामा गंगाजलको रूपमा प्रयोग हुन्छ। यसमा ‘डलर बगिरहेको’ छ, यसको सदुपयोग गर्नुपर्छ ।”
त्यस्तै, इमीका प्रतिनिधि डा. दर्शन कार्कीले जल, ऊर्जा, सिँचाइ र खाद्य प्रणालीबीचको अन्तरसम्बन्धमा काम भइरहेको उल्लेख गर्दै समग्र विकासका लागि एकीकृत दृष्टिकोण आवश्यक रहेको बताए ।
स्थानीय तहको दृष्टिकोण पनि उत्तिकै सकारात्मक देखिन्छ । परशुराम नगरपालिका–६ का वडा अध्यक्ष खगेन्द्र सिंहका अनुसार, “यस्ता संवादले सीमावर्ती क्षेत्रका समुदायबीचको सम्बन्ध अझ बलियो बनाउनेछ ।”
ट्रोसा परियोजना समापनतर्फ उन्मुख भइरहेका बेला यसको उपलब्धिहरूलाई कसरी दिगो बनाउने भन्ने प्रश्न पनि उठेको छ । रुडुकका राष्ट्रिय निर्देशक डा. कृष्णकुमार श्रेष्ठले भने, “परियोजनाले हासिल गरेका उपलब्धिहरूलाई स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारले अपनत्व लिनु अत्यन्त आवश्यक छ ।”
उनका अनुसार, परियोजनाको प्रभावलाई दीर्घकालीन बनाउन सरकारी संरचनाले यसलाई संस्थागत गर्नु अपरिहार्य छ ।
अक्सफामको सहयोगमा संचालित ट्रोसा परियोजनाको महाकाली संवादमा नेपालतर्फ दार्चुलास्थित सामुदायिक ग्रामीण विकास समाज (सीआरडीएस), जिडिएस, अक्सफाम, डडेल्धुराको ग्रामिण महिला विकास तथा एकता केन्द्र (रुडुक) र कञ्चनपुरको राष्ट्रिय वातावरण तथा समानता विकास समाज (निड्स) लगायतका संस्थाहरूको सहभागिता रहेको थियो भने भारततर्फ देहरादुनस्थित सेडार र उत्तर प्रदेशका विभिन्न संस्था सहभागी भएका थिए ।
निष्कर्षः
महाकाली नदी अब केवल प्राकृतिक स्रोत होइन,
यो परिवर्तनको माध्यम बनेको छ—
जहाँ पानीको शुद्धताले स्वास्थ्य सुधार गरिरहेको छ,
महिलाको सशक्तीकरणले समाज रूपान्तरण गरिरहेको छ,
र सीमापार सहकार्यले साझा भविष्य निर्माण गरिरहेको छ ।
‘महाकाली संवाद’ले उठाएका प्रतिबद्धताहरू
नदी प्रदूषण नियन्त्रण,
महिलाको आयआर्जन वृद्धि र दिगो जल व्यवस्थापन—
आगामी दिनमा नीतिगत र व्यवहारिक कार्यान्वयनमा कत्तिको रूपान्तरण हुन्छ, त्यसले नै यो प्रयासको वास्तविक सफलता निर्धारण गर्नेछ ।
