जलवायु परिवर्तनले पुराना स्याउका बगैंचा सुकाउँदै लग्यो, तर त्यही संकटलाई अवसरमा बदल्दै अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र उन्नत बिरुवा उत्पादनको केन्द्र बन्दैछ बैतडीको सतबाँझ।
बैतडी । कुनै समय थियो, जब सुदूरपश्चिममा स्याउ खेती भन्ने शब्द नै धेरैका लागि नौलो थियो। त्यही बेला बैतडीको सतबाँझ आशाको केन्द्र बन्यो। अग्लो पहाडमा फैलिएको हरियाली बगैंचामा हजारौं स्याउका बोटहरू लटरम्म फल्थे। हिउँले ढाकिएका बगैंचामा बसन्त लाग्नेबित्तिकै राताम्मे रेड डेलिसियस स्याउ झुन्डिन्थे। त्यही दृश्य हेर्न देशका विभिन्न जिल्लाबाट मानिसहरू पुग्थे।
सतबाँझ केवल एउटा बगैंचा थिएन, सुदूरपश्चिममा आधुनिक फलफूल खेतीको सुरुवात गर्ने एउटा विद्यालय थियो। तर समयसँगै प्रकृतिले आफ्नो स्वरूप बदल्यो। तापक्रम बढ्दै गयो, हिमपात कम हुन थाल्यो र स्याउका लागि आवश्यक चिस्यान घट्दै गयो। फलस्वरूप, दशकौंसम्म उत्पादन दिएका पुराना स्याउका बोटहरू विस्तारै सुक्न थाले। आज भने त्यही सतबाँझ नयाँ पहिचान निर्माण गर्ने यात्रामा अघि बढिरहेको छ।
स्याउ खेतीको स्वर्णिम इतिहास
विसं २०१९ सालमा नेपाल सरकारले बैतडीको सतबाँझमा करिब २९ हेक्टर क्षेत्रफलमा आधुनिक स्याउ बगैंचा स्थापना गर्यो। त्यसबेला भारतको काश्मीरबाट झण्डै ६ हजार रेड डेलिसियस जातका स्याउका बिरुवा ल्याएर रोपिएको थियो।
त्यतिबेला सुदूरपश्चिमका किसानहरू परम्परागत खेतीमा सीमित थिए। व्यावसायिक फलफूल खेती गर्ने अवधारणा नै नयाँ थियो। सतबाँझले यही सोच परिवर्तन गर्यो।
यहाँबाट किसानहरूले कलमी प्रविधि, बगैंचा व्यवस्थापन, रोग नियन्त्रण र आधुनिक फलफूल खेती सिके। त्यसपछि बैतडी, डडेल्धुरा, डोटी, दार्चुला, बझाङ, अछाम लगायतका जिल्लामा स्याउ, नास्पाती, आरु र आलुबखडाको व्यावसायिक खेती विस्तार हुन थाल्यो।
जलवायु परिवर्तनको प्रत्यक्ष असर
एक समय उत्कृष्ट उत्पादन दिने सतबाँझ अहिले जलवायु परिवर्तनको प्रभावसँग प्रत्यक्ष जुधिरहेको छ। स्याउ उत्पादनका लागि निश्चित अवधिसम्म कम तापक्रम आवश्यक हुन्छ, जसलाई वैज्ञानिक भाषामा चिलिङ आवर भनिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा हिमपात कम हुनु, तापक्रम बढ्नु र वर्षाको समय परिवर्तन हुनुका कारण सतबाँझमा चिलिङ आवर घट्दै गयो।
यसको असर सबैभन्दा पहिले पुराना रेड डेलिसियस जातका स्याउमा देखियो। उत्पादन घट्दै गयो, रोग बढे र धेरै बोटहरू सुक्न थाले। पुराना कर्मचारी धिरेन्द्र बिष्ट विगत सम्झिँदै भन्छन्, त्यो बेला यहाँ स्याउ नै स्याउ हुन्थ्यो। मानिसहरू टाढाटाढाबाट हेर्न आउँथे। उत्पादन पनि निकै राम्रो हुन्थ्यो।
संकटलाई अवसरमा बदल्दै सतबाँझ
स्याउ उत्पादन घट्दै गएपछि सतबाँझले हार मानेन। यसले आफ्नो भूमिका परिवर्तन गर्यो र अहिले सुख्खा फलफूल विकास केन्द्र का रूपमा कार्य गरिरहेको छ। केन्द्रले अहिले वार्षिक ५० हजारभन्दा बढी उन्नत बिरुवा उत्पादन गर्दै आएको छ। यहाँ ओखर, कागजी बदाम, कटुज, स्याउ, नास्पाती, आरु, आलुबखडा लगायतका दर्जनौं प्रजातिका बिरुवा उत्पादन गरिन्छ।
उत्पादन भएका बिरुवाहरू बैतडीमा मात्र सीमित छैनन्। डडेल्धुरा, डोटी, दार्चुला, बझाङ, अछाम तथा कर्णाली प्रदेशका विभिन्न जिल्लामा समेत वितरण हुँदै आएका छन्। हाल केन्द्रमा करिब १० हजारभन्दा बढी कलमी ओखरका बिरुवा हुर्किरहेका छन्।
अब अनुसन्धान केन्द्र बन्ने लक्ष्य
सतबाँझले आफ्नो पुरानो पहिचान छाडेको छैन। केन्द्रले अहिले कम चिस्यानमा पनि उत्पादन दिन सक्ने फुजी, गाला लगायतका लो–चिलिङ जातका स्याउको परीक्षण गरिरहेको छ। जलवायु परिवर्तनसँग अनुकूल हुने नयाँ जातको खोजी अहिलेको मुख्य प्राथमिकता बनेको छ।
यससँगै किसान तालिम, बिरुवा परीक्षण, प्रविधि हस्तान्तरण तथा नयाँ जातको अनुसन्धानलाई समेत केन्द्रले प्राथमिकतामा राखेको छ। कार्यालय प्रमुख शशिशेखर बिष्ट भन्छन्, हामी सतबाँझलाई अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र किसान सिकाइको उत्कृष्ट केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने दिशामा काम गरिरहेका छौं।
भविष्यप्रतिको आशा
सतबाँझको कथा केवल एउटा स्याउ बगैंचाको उत्थान र पतनको कथा होइन। यो जलवायु परिवर्तनले कृषिमा पारेको प्रभाव, त्यसबाट सिर्जना भएका चुनौती र ती चुनौतीलाई अवसरमा बदल्ने प्रयासको जीवित उदाहरण हो।हिजो सुदूरपश्चिममा स्याउ खेतीको इतिहास लेख्ने यही भूमि आज अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र जलवायु अनुकूल कृषि प्रविधिको खोजीमा जुटेको छ।
समय बदलिएको छ। मौसम बदलिएको छ। खेती गर्ने तरिका पनि बदलिँदै गएको छ। तर एउटा कुरा भने बदलिएको छैन—सतबाँझको माटोले नयाँ सम्भावना जन्माउने शक्ति। सायद यही कारणले आज सतबाँझ केवल एउटा बगैंचा होइन, नेपालको कृषि परिवर्तनको जीवित प्रयोगशाला बनेर उभिएको छ।
