डडेल्धुरा । बिहानको झिसमिसे उज्यालोसँगै भागेश्वर गाउँपालिका–१ को सुकाली खेतका किसान खेततिर लाग्छन्। हरियालीले ढाकिएका फाँट, उब्जाउ जमिन र मेहनती किसानहरू हेर्दा यो ठाउँ समृद्धिको सम्भावना बोकेको क्षेत्र जस्तो देखिन्छ। तर वास्तविकता फरक छ। यहाँका बासिन्दाहरू आज पनि सडक, खानेपानी, स्वास्थ्य सेवा र सिँचाइजस्ता आधारभूत सुविधाको अभावमा जीवन बिताइरहेका छन्।
सुकाली खेत, ठूला खेत, सम्निया र कान्डे बस्तीका स्थानीयका लागि विकास अझै सपना जस्तै बनेको छ। गाउँपालिकाभित्र परे पनि यी बस्तीहरू विकासका मुख्य प्रवाहबाट टाढा छन्। यहाँका नागरिकहरू राज्यको उपस्थितिभन्दा आफ्नै संघर्षमा बढी भर पर्न बाध्य छन्।
उब्जाउ जमिन, तर सिँचाइको अभाव
यी बस्तीका अधिकांश परिवार कृषि पेशामा निर्भर छन्। धान, गहुँ, मकै लगायतका बाली उत्पादन हुने उब्जाउ जमिन भए पनि व्यवस्थित सिँचाइको अभावले किसानहरू वर्षाको भर पर्न बाध्य छन्।
स्थानीय किसानहरूका अनुसार समयमै वर्षा नभए उत्पादन घट्ने र वर्षा बढी भए बालीमा क्षति पुग्ने समस्या वर्षेनि दोहोरिने गरेको छ। यदि पक्की सिँचाइ नहर निर्माण हुन सके यहाँको उत्पादन दोब्बर हुने र स्थानीय अर्थतन्त्रमा ठूलो परिवर्तन आउने सम्भावना रहेको उनीहरू बताउँछन्।
“जमिन छ, मेहनत गर्ने मान्छे छन्, तर पानीको व्यवस्था छैन,” स्थानीय सुरेन्द्र बोहरा भन्छन्, “सिँचाइको सुविधा भए यो क्षेत्र अन्न उत्पादनको केन्द्र बन्न सक्छ।”
बिरामीको यात्राः अस्पताल पुग्नुअघि नै थाक्ने शरीर
भागेश्वरका यी बस्तीमा बिरामी पर्नु आफैंमा एउटा संकट हो। स्वास्थ्य चौकी र यातायातको सहज पहुँच नहुँदा सामान्य बिरामीदेखि गर्भवती महिलासम्मले ठूलो दुःख भोग्नुपर्छ।
आज पनि बिरामीलाई डोको वा अस्थायी स्ट्रेचरमा बोकेर आधा–एक घण्टा पैदल हिँडेर लिमको डाँडासम्म पुर्याउनुपर्ने अवस्था छ। स्थानीय लोकेन्द्र ठकुराठीले भने, त्यहाँ पुगेपछि मात्र सवारी साधनको पहुँच हुन्छ।
वर्षायाममा अवस्था झन् कहालीलाग्दो हुन्छ। सडक हिलाम्मे र अवरुद्ध हुने भएकाले गाडी चल्न सक्दैन। त्यसबेला बिरामीलाई थप तीन–चार घण्टा पैदल हिँडाएर रुपालसम्म लैजानुपर्ने बाध्यता हुन्छ।
उनका अनुसार कतिपय अवस्थामा बिरामीले समयमै उपचार नपाउँदा स्वास्थ्य अवस्था जटिल बन्ने गरेको छ। गर्भवती महिला, बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकहरू सबैभन्दा बढी प्रभावित हुने गरेका छन्।
अलपत्र सडकले रोकिएको विकास
स्थानीय ठकुराठीका अनुसार लिमको डाँडाभन्दा अगाडि सडक विस्तारको काम सुरु भएको वर्षौं बितिसकेको छ। तर निर्माणले अपेक्षित गति लिन सकेको छैन।
दुई–तीन वर्षदेखि सडकको अवस्था लगभग उस्तै रहेको स्थानीयको गुनासो छ। सडक विस्तारको काम सम्पन्न नहुँदा दैनिक उपभोग्य सामग्री ढुवानीदेखि कृषि उपज बजारसम्म पुर्याउन समस्या भइरहेको छ।
सडक नहुँदा किसानले उत्पादन गरेको अन्नबाली उचित मूल्यमा बिक्री गर्न सक्दैनन्। व्यापारीहरू गाउँसम्म आउन नमान्ने र किसानले आफैं बोकेर टाढासम्म लैजानुपर्ने बाध्यता छ।
स्थानीयहरू भन्छन्, “सडक मात्र बनिदिने हो भने यहाँको जीवन धेरै सहज हुन्थ्यो। विकासका धेरै ढोका खुल्थे।”
बिग्रिएको खानेपानी योजना
खानेपानीको समस्या पनि यहाँको अर्को प्रमुख चुनौती हो। करिब डेढ दशकअघि हेल्भेटासको सहयोगमा निर्माण गरिएको खानेपानी योजना अहिले जीर्ण अवस्थामा पुगेको छ। पाइपहरू फुटेका छन्, मुहान संरक्षण हुन सकेको छैन र नियमित मर्मतसम्भारको अभावले योजना प्रभावहीन बनेको छ।
यसका कारण धेरै परिवारले अझै टाढाबाट पानी बोकेर ल्याउनुपर्ने बाध्यता झेलिरहेका छन्। विशेष गरी महिलाहरू र बालबालिकाको समय तथा श्रम पानीकै खोजीमा खर्च भइरहेको छ।
स्थानीयवासीहरूका अनुसार स्वच्छ खानेपानीको अभावले स्वास्थ्यमा समेत असर पुर्याइरहेको छ।
चुनावमा आश्वासन, त्यसपछि मौनता
स्थानीय बासिन्दाहरूको गुनासो एउटै छ । चुनावका बेला नेताहरू आउँछन्, आश्वासन दिन्छन्, तर त्यसपछि फर्केर हेर्दैनन्।
वर्षौंदेखि सडक, खानेपानी, सिँचाइ र स्वास्थ्य सेवाका विषय उठाइए पनि ठोस समाधान हुन नसकेको उनीहरू बताउँछन्। गाउँपालिकादेखि प्रदेश र संघीय सरकारसम्म पटक–पटक ध्यानाकर्षण गराउँदा पनि अपेक्षित सुनुवाइ नभएको स्थानीयको भनाइ छ।
अझै बाँकी छ आशा
समस्या अनेक भए पनि यहाँका नागरिकहरूले आशा भने मारेका छैनन्। उनीहरू विकास सम्भव छ भन्ने विश्वास गर्छन्। आवश्यक छ त केवल सम्बन्धित निकायको इच्छाशक्ति र प्रभावकारी कार्यान्वयन।
सडक निर्माणले गति पाए, खानेपानी योजना पुनः सञ्चालन भयो, सिँचाइको व्यवस्था गरियो र स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गरियो भने यी बस्तीहरूको जीवनस्तर उल्लेखनीय रूपमा सुधार हुन सक्छ।
सुकाली खेत, ठूला खेत, सम्निया र कान्डेका बासिन्दाहरू आज पनि विकासको बाटो हेरेर बसेका छन्। उनीहरूको अपेक्षा ठूलो छैन— केवल आधारभूत सेवा, सहज जीवन र राज्यको अनुभूति। तर त्यो अपेक्षा कहिले पूरा हुन्छ, त्यो भने अझै अनिश्चित छ।
